To pytanie często pojawia się nagle w chwili, gdy sami próbujemy złapać oddech po stracie. Decyzja wydaje się trudna: chronić dziecko przed przykrym doświadczeniem czy pozwolić mu uczestniczyć w ostatnim pożegnaniu na równi z dorosłymi członkami rodziny. W głowie kotłuje się lęk, poczucie odpowiedzialności i obawa, że cokolwiek wybierzemy, będzie „nie do końca dobre”. Ten artykuł pomoże Ci podjąć decyzję bez poczucia winy, z troską o siebie i dziecko.
Dlaczego to tak duży dylemat?
Decyzja o tym, czy dziecko powinno brać udział w pogrzebie, rzadko bywa spokojnym rozważaniem „za i przeciw”. Najczęściej pojawia się wtedy, gdy dorosły sam jest w rozsypce, a jednocześnie czuje, że musi „zachować się odpowiedzialnie” w imieniu dziecka. Dlatego to pytanie jest tak obciążające i tak wiele w nim napięcia. Warto pamiętać, że podjęcie decyzji nie jest egzaminem z rodzicielstwa i nie istnieje jedna właściwa odpowiedź. Tylko rodzic najlepiej zna swoje dziecko i nikt nie powinien oceniać jego decyzji w kategorii zaniedbania lub błędu, który zostawi ślad na całe życie dziecka.
Dzieci są różne. Rodziny są różne. Okoliczności śmierci, relacje, temperament, moment życia – wszystko to sprawia, że nie ma jednego scenariusza, który można by bezpiecznie zastosować u wszystkich. Dobra decyzja to taka, która bierze pod uwagę konkretne dziecko i konkretnego rodzica w konkretnym momencie ich życia.
Trudność podjęcia decyzji często potęguje otoczenie – presja przekonań rodzinnych, religijnych i kulturowych. Jedni mówią: „dzieci nie powinny tego doświadczać”, inni: „muszą uczestniczyć, bo to ważne wydarzenie, a świat nie zawsze będzie wobec nich łagodny”. Do tego dochodzą przekonania religijne, tradycje rodzinne, a czasem wręcz niepisane zasady: „u nas zawsze dzieci uczestniczą w pogrzebach” albo „w naszej rodzinie dzieci się przed tym chroni”. Rodzic może wtedy poczuć, że cokolwiek wybierze narazi się rodzinie, starszemu pokoleniu albo własnemu sumieniu. To rodzi dodatkowe napięcie i odbiera przestrzeń na wsłuchanie się w to, co naprawdę jest dobre dla dziecka.
Nie sposób pominąć jeszcze jednego aspektu: większość rodziców podejmuje tę decyzję w stanie silnego przeciążenia emocjonalnego. Żałoba odbiera jasność myślenia, osłabia poczucie sprawczości, a jednocześnie zwiększa lęk przed popełnieniem błędu. Gdy samemu jest się w rozpaczy, trudno jednocześnie analizować potrzeby dziecka, przewidywać jego reakcje i planować „najlepsze rozwiązanie”. To naturalne. I właśnie dlatego tak łatwo pojawia się poczucie winy – niezależnie od tego, jaką decyzję się podejmie.
Jeśli pytanie o udział dziecka w ostatnim pożegnaniu oraz pogrzebie jest dla Ciebie trudne, to nie dlatego, że coś z Tobą nie tak. Jest trudne, bo dotyka straty, miłości, odpowiedzialności i lęku jednocześnie. I nie jesteś w tych dylematach osamotniony / osamotniona – według danych Puckiego Hospicjum z 2022 roku tylko 23% polskich rodzin zabiera małe dzieci na pogrzeb. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczą częściej dzieci mieszkające na wsiach, niż dzieci mieszkające w miastach.
Co brać pod uwagę przy podejmowaniu decyzji?
Rodzice najczęściej kierują się wiekiem dziecka, jednak metryka rzadko bywa dobrym drogowskazem. Dużo ważniejsze od wieku są dojrzałość emocjonalna dziecka, jego temperament i gotowość do udziału w pogrzebie, a także kontekst, w jakim odbywa się pożegnanie. Poniżej znajdziesz kilka aspektów, które warto rozważyć:
- Jak dziecko rozumie śmierć? Dla małych dzieci śmierć często nie jest pojęciem ostatecznym. Mogą myśleć, że zmarła osoba „wróci”, „obudzi się” albo „jest na dłuższym wyjeździe”. Starsze dzieci zaczynają rozumieć nieodwracalność śmierci, ale nie zawsze potrafią jeszcze poradzić sobie z intensywnością emocji, które towarzyszą stracie. Warto więc zadać sobie pytanie nie tyle „ile moje dziecko ma lat?”, co „jak rozumie to, co się wydarzyło?” i „jak reaguje, gdy coś je przerasta?”. Dziecko, które zadaje pytania, dopuszcza rozmowę i potrafi nazwać emocje, często lepiej poradzi sobie z obecnością na ceremonii niż takie, które zamyka się w sobie lub reaguje silnym lękiem.
- Temperament dziecka. Każde dziecko inaczej reaguje na nowe, intensywne sytuacje. Jedne dzieci potrzebują bliskości i wspólnego przeżywania, inne dystansu i czasu, by oswoić emocje we własnym tempie. Dziecko bardzo wrażliwe, przebodźcowane, może silnie przeżyć pogrzeb – szczególnie jeśli wiąże się on z widokiem rozpaczy dorosłych, dużą liczbą ludzi i napiętą atmosferą. Z kolei dziecko stabilniejsze emocjonalnie może potraktować obecność na pogrzebie jako ważny moment w życiu całej rodziny, moment pożegnania, który daje mu poczucie domknięcia bliskiej relacji.
- Relacja ze zmarłą osobą. Nie bez znaczenia jest też to, kim była osoba zmarła dla dziecka. Inne emocje niesie ze sobą pożegnanie dalszego krewnego, a inaczej ukochanego dziadka, babci czy rodzica. Jeśli relacja była bliska, dziecko może potrzebować jakiejś formy rytuału pożegnalnego, nawet jeśli nie będzie to pełny udział w ceremonii pogrzebowej. Brak możliwości pożegnania może skutkować poczuciem wykluczenia z życia rodzinnego, ignorowania, odrzucenia. Dziecko może również czuć się winne, że nie chce być widziane w tak ważnym dla całej rodziny momencie, a także tworzyć historie oparte na poczuciu winy, że być może śmierć wydarzyła się przez jego złe zachowanie.
- Charakter uroczystości. Każdy pogrzeb wygląda i przebiega inaczej. Kameralna ceremonia w gronie najbliższych to zupełnie inne doświadczenie niż duży, formalny pogrzeb. Warto realnie ocenić, jak może wyglądać ten dzień: czy będzie tłum ludzi, pośpiech, silne emocje innych uczestników, rodzinne konflikty? Czy jest przestrzeń na wycofanie się, wyjście z kaplicy, przerwę? Kontekst wydarzenia ma ogromny wpływ na to, jak dziecko je zapamięta – i czy poczuje się podczas niego bezpiecznie.
- Co mówi dziecko? Warto szanować autonomię i podmiotowość dziecka, jego prawo do posiadania i wyrażania emocji oraz przeżywania żałoby i sięgania po wsparcie. Zdanie dziecka jest ważne. Warto wcześniej porozmawiać, wyjaśnić mu, co się wydarzy w dniu pogrzebu, jak będzie przebiegała ceremonia i dać mu możliwość samodzielnego podjęcia decyzji. Każdą decyzję należy uszanować. Zmuszenie lub wykluczenie z uczestnictwa w pogrzebie wbrew jego woli może stać się źródłem długotrwałego żalu lub trudnych emocji w dorosłym życiu.
- Własny dobrostan. Zawsze warto, aby rodzic wziął pod uwagę swój własny dobrostan. „Jak ja się czuję i czy dam radę dźwignąć całą sytuację?”. Jeśli własna żałoba jest dla rodzica przytłaczająca, nie będzie on miał zasobów, aby wesprzeć w trudnych emocjach dziecko. Bywa jednak tak, że to właśnie obecność i uścisk dłoni syna czy córki okazuje się być największym wsparciem dla rodzica w czasie uroczystości pogrzebowych.
Jak przygotować dziecko do udziału w pogrzebie?
Przygotowanie dziecka do udziału w pogrzebie nie polega na sprawieniu, by zachowało się „odpowiednio”. Chodzi raczej o stworzenie takiej atmosfery, w której dziecko wie, czego się spodziewać podczas dnia pogrzebu, czuje się bezpieczne i rozumie, że ma prawo reagować po swojemu. Warto pamiętać, że im mniej tajemnic i niedopowiedzeń pozostawimy, tym mniejszy będzie lęk dziecka przed udziałem w pogrzebie.
Najważniejsze elementy przygotowań to:
- Mówienie prawdy językiem dziecka. Nie zwlekaj z przekazaniem informacji o śmierci członka rodziny. Dzieci doskonale wyczuwają, gdy w domu, w rodzinie dzieje się coś ważnego, gdy zaszła jakaś zmiana. Widzą, że dorośli zachowują się inaczej (pozostają w domu zamiast iść do pracy, szepczą, są rozkojarzeni, płaczą itd.). Niezrozumienie, co się dzieje, może budzić duży lęk. Rozmowa powinna być oparta na prawdzie, dostosowanej do wieku i możliwości dziecka. Dzieci bardzo szybko wyczuwają, gdy coś jest przemilczane lub „upiększane”, a brak jasnych informacji często budzi większy niepokój niż sama prawda. Warto unikać metafor typu „zasnął”, „odszedł na zawsze”, ponieważ mogą one wywoływać lęk przed snem lub poczucie, że osoba zmarła może wrócić. Proste, spokojne wyjaśnienie pomoże dziecku zrozumieć sytuację bez tworzenia własnych, często bardziej przerażających interpretacji. Nie trzeba mówić wszystkiego w szczegółach. Ważne, by odpowiadać na pytania tyle, ile dziecko w danym momencie jest gotowe przyjąć.
- Zapowiedzenie tego, co się wydarzy w dniu pogrzebu. Dla dziecka pogrzeb jest nieznanym doświadczeniem. Dobrze jest wytłumaczyć, czym jest pogrzeb i jak przebiega taka ceremonia od początku do końca. Należy wziąć pod uwagę wiek dziecka i związaną z tym zdolność do pojmowania pojęć. Brak wiedzy o tym, co się będzie działo, co zobaczy i usłyszy, może potęgować strach. Dlatego warto wcześniej opowiedzieć, jak mniej więcej będzie wyglądał ten dzień: że będą ludzie, którzy płaczą, że będzie cicho albo bardzo poważnie, że ktoś będzie przemawiał, że do grobu zostanie złożona trumna lub urna. Nie chodzi o szczegółowy opis, ale o danie dziecku mapy wydarzeń. Warto powiedzieć jak my, rodzice / opiekunowie będziemy się w tym dniu czuli oraz dać przyzwolenie na jego emocje lub ich brak. Kiedy dziecko wie, czego się spodziewać, łatwiej mu zrozumieć emocje dorosłych i własne reakcje. Zdjęcie presji bycia „dzielnym” albo „grzecznym” sprawia, że dziecko czuje się bezpieczniej i mniej samotne w swoich przeżyciach.
- Włączenie dziecka w przygotowania do pogrzebu. Możesz włączyć dziecko w planowanie pogrzebu – wybór muzyki, zdjęć, koloru urny, rodzaju trumny, rodzaju kwiatów. Pomocne mogą być również mikro-rytuały, które dadzą dziecku poczucie sprawczości: zapalenie znicza, narysowanie laurki, napisanie listu, włożenie rysunku lub karteczki pożegnalnej do trumny lub grobu, ozdobienie znicza, powiedzenie w myślach „do widzenia”. Te małe gesty pomogą domknąć pożegnanie w sposób zrozumiały dla dziecka i często zostaną z nim jako spokojne, bezpieczne wspomnienie. W trakcie pogrzebu dziecko może: odczytać list / wiersz / fragment z Biblii, zagrać / zaśpiewać, starsze dzieci mogą pełnić określoną funkcję w czasie ceremonii – nieść trumnę lub urnę, sypać kwiatki, rozdawać obrazki pamiątkowe. Idealnie byłoby, gdyby w przypadku zaangażowania dziecka w ceremonię wszystko zostało wcześniej ustalone z firmą pogrzebową, księdzem lub świeckim mistrzem ceremonii pogrzebowej, aby uniknąć nieporozumień.
- Stworzenie planu bezpieczeństwa. Decyzję o wzięciu udziału w uroczystościach pogrzebowych warto pozostawić dziecku. Nie naciskać, poczekać aż samo określi czy jest gotowe. Trzeba dać także możliwość zmiany decyzji. Jeśli dziecko stanowczo odmawia uczestnictwa w pogrzebie uszanujmy to. Starajmy się również, nie wywoływać w dziecku poczucia winy z powodu odmowy, nawet jeśli nastąpi ona na krótko przed ceremonią pogrzebową. Warto by opiekunowie pamiętali, że dziecko nie powinno być do niczego przymuszane, szczególnie do pożegnania przy otwartej trumnie, dotykania czy całowania osoby zmarłej. Bardzo pomocne jest stworzenie i zaproponowanie dziecku „planu bezpieczeństwa”. Powiedzenie, że nie musi zostać do końca, że zawsze może wyjść, a obok jest dorosły (ciocia, przyjaciel rodziny, niania), który się nim zajmie, gdy emocje i zmęczenie staną się zbyt przytłaczające. Można powiedzieć: „Jeśli będzie Ci trudno, pójdziemy na zewnątrz” albo „Ciocia wróci z Tobą do domu, jeśli będziesz chciał”. Sama świadomość, że istnieje taka możliwość, często już obniża napięcie – nawet jeśli dziecko ostatecznie nie skorzysta z takiej możliwości. Można poprosić by dziecko samo wskazało opiekuna, który się nim zajmie w takiej sytuacji. Warto mieć przy sobie drobiazgi, które z pozoru wydają się mało istotne: kocyk, ulubiony miś, coś do trzymania w rękach – dla dziecka te przedmioty mogą mieć ogromne znaczenie dając poczucie bezpieczeństwa w obcym miejscu. Dobrze też zaplanować logistykę: kto jest „do pary” z dzieckiem, kto w razie potrzeby wyjdzie, kto zawiezie je do domu. Na miejscu warto ustawić się raczej z boku, blisko wyjścia, a nie w samym centrum wydarzeń. Dziecko nie musi widzieć wszystkiego ani uczestniczyć we wszystkich momentach. Obserwowanie z dystansu bywa wystarczające i znacznie mniej obciążające.
Co zamiast udziału w pogrzebie?
Decyzja o nie zabraniu dziecka na pogrzeb bardzo często niesie ze sobą wątpliwości czy nie odbiera mu się ważnego doświadczenia, pozbawia możliwości pożegnania. Warto powiedzieć to jasno: brak udziału w pogrzebie nie oznacza braku pożegnania. Pożegnanie może mieć wiele form. Najważniejsze jest to, by dziecko miało poczucie, że pożegnanie w ogóle się wydarzyło. Można je zrealizować symbolicznie, w znajomej i bezpiecznej przestrzeni, w bardziej dogodnym czasie. Oto kilka propozycji:
- Prywatny rytuał pamięci w domu. Dla wielu dzieci dom jest najbezpieczniejszym miejscem do przeżywania trudnych emocji. To właśnie w nim można stworzyć spokojny, prosty rytuał pamięci, dopasowany do wieku i wrażliwości dziecka. Może to być zapalenie świecy i chwila ciszy, narysowanie obrazka, który „opowie” o uczuciach, albo stworzenie pudełka pamięci, do którego trafią drobne przedmioty, zdjęcia czy listy. Dla niektórych rodzin symbolicznym gestem staje się też posadzenie drzewka lub rośliny pamięci.
- Odwiedziny cmentarza w spokojniejszym czasie. Pogrzeb to wydarzenie bardzo intensywne emocjonalnie. Odwiedziny cmentarza kilka dni lub tygodni później mogą być znacznie łagodniejszą formą pożegnania. Wtedy jest ciszej, spokojniej, bez tłumu i silnych emocji innych ludzi. Dziecko może zadawać pytania, zatrzymać się na chwilę, odejść, kiedy poczuje taką potrzebę. Taka wizyta często daje więcej przestrzeni na rozmowę i oswajanie tematu.
- List lub rysunek. Nie każde dziecko potrafi od razu mówić o swoich uczuciach. Dla wielu znacznie łatwiejsze jest ich narysowanie lub zapisanie. Zachęcenie dziecka do stworzenia listu, rysunku czy krótkiej wiadomości do osoby zmarłej może być bardzo uwalniające. “Wręczenie” takiej wiadomości lub pozostawienie symbolicznej pamiątki (np. dekorowanego kamyka, figurki) podczas spokojnej wizyty na cmentarzu staje się osobistym, intymnym momentem pożegnania.
- Wspólne oglądanie zdjęć i opowiadanie historii. Ta wspólna aktywność tworzy bliskość. Eksplorowanie wspomnień wzmacnia więź z osobą, której już nie ma i pomaga w przetwarzaniu emocji po stracie. Opowiadanie historii nadaje sens stracie, przekształcając ją w część życia i nadając osobie zmarłej ważne miejsce w historii tych, którzy ją opłakują. Pokazuje, że nasi przodkowie odegrali ważną rolę w naszym życiu i wciąż żyją we wspomnieniach.
Zatem decyzja by dziecko nie brało udziału w ceremonii pogrzebowej nie jest decyzją o pozbawianiu go możliwości pożegnania, lecz jest decyzją o wybraniu innej, często łagodniejszej jego formy.
Jak rozmawiać z dzieckiem po pogrzebie?
Dzieci rzadko od razu potrafią nazwać to, co czują. Warto stworzyć przestrzeń do rozmowy opartej na pytaniach otwartych: „Jak Ci było?” albo „Co najbardziej zapamiętałeś?”. Jeśli dziecko nie chce rozmawiać – warto to uszanować.
Gdy dziecko dzieli się emocjami, naturalnym odruchem dorosłych jest chęć ulżenia, uspokojenia, poprawienia nastroju. Tymczasem często największym wsparciem jest po prostu uznanie emocji, które się pojawiły. Zdania w rodzaju: „Tak, to było trudne”, „Widzę, że to Cię zasmuciło”, „To normalne, że czujesz złość albo zagubienie” pomagają dziecku zrozumieć, że jego reakcje są w porządku. U dzieci żałoba rzadko wygląda jak u dorosłych. Mogą płakać jednego dnia, a następnego bawić się beztrosko – i to nie oznacza, że „zapomniały” albo „nie przeżywają”. Dzieci często wchodzą i wychodzą z trudnych emocji, regulując je w swoim tempie. Ważne jest, aby nie „trywializować” cierpienia, którego doświadcza dziecko, aby nie umniejszać jego odczuć i nie narażać go na ryzyko poczucia się niekompetentnym lub słabym.
Rutyna bywa niedocenianym elementem procesu żałoby. Stałe pory posiłków, szkoła, zabawa – to wszystko daje dziecku poczucie stabilności w świecie, który nagle się zachwiał. Powrót do codziennych rytuałów pokazuje, że życie toczy się dalej, a wspomnienie zmarłej osoby może w nim mieć swoje miejsce bez dominowania każdej chwili.
Dla niektórych dzieci ważne będzie wracanie do rozmów o zmarłym, dla innych – zachowanie pamiątek, zdjęć czy symbolicznych przedmiotów. Warto obserwować, co przynosi im ukojenie. Domknięcie nie zawsze przychodzi szybko i nie zawsze wygląda spektakularnie. Czasem to spokojna akceptacja, czasem pytanie zadane po tygodniach, czasem rysunek znaleziony w szufladzie. Każda z tych form jest sposobem radzenia sobie ze stratą.
Czasem warto zachować szczególną czujność. Niepokojące powinny być następujące sygnały: uporczywe zaprzeczanie śmierci krewnego, pozorna obojętność na to, co się wydarzyło (zachowywanie się tak, jakby zmarły wciąż żył), ciągłe wybuchy gniewu, nieproporcjonalna drażliwość, poczucie rozpaczy, której nie da się ukoić, oraz niechęć do nawiązywania przyjacielskich kontaktów. Uporczywe poczucie zagubienia, długotrwałe zaprzeczanie śmierci, zaburzenia cyklu snu lub koszmary senne, ataki paniki, poczucie winy i okazywanie wrogości mogą być objawami komplikacji naturalnego procesu żałoby, jeśli trwają zbyt długo i nie są stopniowo przetwarzane. Niezdolność do pójścia do szkoły przez długi czas po pogrzebie, trudności w relacjach, zwiększone problemy zdrowotne, wycofanie społeczne, samookaleczenia, myśli samobójcze. Pojawienie się pojedynczego objawu nie oznacza od razu problemu – kluczowe jest ich nasilenie i czas trwania.
Żałoba to proces, nie jedno wydarzenie
Udział w pogrzebie jest ważnym elementem dorastania, nauki życia i wiedzy o świecie. Warto jednak pamiętać, że jest to tylko jeden moment w dłuższym procesie oswajania straty, który toczy się później w rozmowach, pytaniach, wspomnieniach i codziennych gestach. Decyzja o udziale w pogrzebie nie determinuje tego, jak dziecko poradzi sobie w przyszłości. Znacznie ważniejsze jest to, czy będzie miało obok dorosłego, który pozwala czuć, pytać i wracać do tematu bez wstydu.
Przeczytaj również kolejne wpisy z tej serii:
Dziecięca żałoba – o czym warto wiedzieć
Jak rozmawiać z dziećmi o stracie i żałobie?
Jak powiedzieć dziecku o śmierci bliskiej osoby?
Kolejne teksty już wkrótce!
Niniejszy tekst stanowi opracowanie autorskie na podstawie publikacji wielu terapeutów i psychologów specjalizujących się w tematyce dziecięcej żałoby. Jego napisanie nie wiązało się z otrzymaniem korzyści materialnych lub finansowych.
Tekst podlega ochronie na mocy Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r.
Kopiowanie całości lub fragmentów bez zgody właściciela bloga celebruj.pl jest zabronione.
