Śmierć bliskiej osoby jest doświadczeniem, które uderza w poczucie bezpieczeństwa. Dorośli, nawet mając do dyspozycji słowa, rytuały i własne sposoby oswajania żałoby, często czują się przytłoczeni, zagubieni, a niekiedy wręcz bezradni wobec ogromu bólu. A co dopiero dziecko, które dopiero uczy się rozumieć świat – i nagle musi zmierzyć się z tym, że ktoś, kogo kochało, kogo widziało codziennie, nagle znika.
Dla wielu rodziców i opiekunów bardzo trudnym momentem jest “ta rozmowa”, w której trzeba nazwać rzeczy po imieniu. W głowie kłębią się pytania: „Czy mogę użyć słowa śmierć?”, „Jak nie przestraszyć dziecka?”, „Czy lepiej poczekać, aż będzie starsze?”, „Co zrobić, jeśli zacznie płakać albo pytać o szczegóły, na które sama nie mam odpowiedzi?” Tego rodzaju wątpliwości są naturalne. Pokazują, jak bardzo chcesz chronić dziecko, ale też, jak ogromny ciężar wiąże się z próbą ubrania w słowa tego, co samo w sobie jest trudne do pojęcia.
Na wstępie powiem wprost – nie ma jednego „idealnego” sposobu, aby przekazać dziecku informację o śmierci. Istnieje jednak kilka zasad, które pomagają zrobić to w sposób prawdziwy, łagodny, szczery i jednocześnie wspierający. Najważniejsze nie są perfekcyjne zdania, ani odpowiedzi na wszystkie pytania, ale Twoja obecność, gotowość do wysłuchania i umiejętność stworzenia atmosfery bezpieczeństwa.
Jeśli zamierzasz podjąć się przekazania dziecku informacji o śmierci kogoś bliskiego, zachęcam Cię do zastosowania protokołu (metody) przekazywania trudnej informacji SPIKES. Stosują go m.in. lekarze w komunikacji z pacjentami onkologicznymi i ich rodzinami, a także pracownicy służb ratunkowych. Świetnie sprawdzi się również w rozmowach z dziećmi, ponieważ uczy, jak przekazywać trudne informacje z empatią.
Protokół SPIKES składa się z następujących elementów:
- S (setting) – zadbanie o właściwe otoczenie
- P (perception) – poznanie stanu wiedzy współrozmówcy
- I (invitation) – zaproszenie do rozmowy
- K (knowledge) – przekazanie informacji
- E (emotions and empathy) – emocje i empatia
- S (strategy and summary) – plan działania i podsumowanie
S (setting) – zadbanie o właściwe otoczenie
Na potrzeby rozmowy stwórz przyjazną, bezpieczną przestrzeń. Zdecyduj:
- kto przekaże wiadomość (powinna być to osoba bliska dziecku, która jest mu znana – najczęściej rodzice lub dziadkowie, wujostwo),
- kiedy, gdzie i w jaki sposób odbędzie się rozmowa.
Ważne jest, aby osoba prowadząca rozmowę miała nie tylko niezbędną wiedzę o sytuacji, ale przede wszystkim miała w sobie zasoby na opanowanie swoich emocji w sytuacji straty.
Miejsce, w którym odbędzie się rozmowa powinno być dla dziecka przyjazne i bezpieczne. Jeśli nie jest to jego dom warto zadbać o obecność przedmiotów, które są bliskie dziecku, jak na przykład ulubiona przytulanka, poduszka czy kocyk. Warto przygotować również książki dla dzieci o śmierci, umieraniu, żalu i stracie, które mogą pomóc w rozpoczęciu rozmowy, a także przybory plastyczne – pomogą zająć ręce i wyrazić uczucia po rozmowie.
Wybierając czas rozmowy warto mieć na uwadze, aby informacja nie dotarła do dziecka przypadkowo z zewnątrz – od osób trzecich, social mediów lub mediów. Najlepiej unikać rozmów przed snem lub tuż przed szkołą. Dziecko powinno mieć nieograniczony czas na zadawanie pytań i wyrażanie uczuć. Telefon i inne urządzenia, które mogły by działać jak rozpraszacz, powinny być wyłączone. Język komunikacji powinien być dostosowany do możliwości poznawczych i wieku dziecka.
Jeśli to Ty przeprowadzasz rozmowę, poświęć czas na przygotowanie się do niej. Zanim podejmiesz rozmowę, uspokój myśli i oddech. Pomyśl o tej rozmowie jako o przygotowaniu gruntu pod kolejne rozmowy, bądź otwarty na zadawanie pytań przez dziecko i gotowy by pytać. To nie jest czas na przekazanie wszystkich szczegółowych informacji. Skoncentruj się na upewnieniu się, że dziecko rozumie, co zostało powiedziane i wyjaśnij, że śmierć nie była niczyją winą. Nawet jeśli uruchomią się w tobie silne emocje, opanuj je, by wspierać dziecko. Zastanów się, czy masz siłę, by być teraz wsparciem dla dziecka. Nie jest niczym złym wspólny płacz i wspólne przeżywanie straty, jednak trzeba pamiętać, że to dorosły ma być dla dziecka oparciem w tej sytuacji, nie odwrotnie.
P (perception) – poznanie stanu wiedzy współrozmówcy
Zanim coś powiesz, posłuchaj. Zobacz, co dziecko już wie, jak rozumie śmierć. Dla niego to pojęcie może oznaczać zupełnie coś innego niż dla Ciebie. Z ciekawością, nie z lękiem, zapytaj, co myśli i co już słyszało, czy miało okazję już się z nim zetknąć w przyrodzie, w książkach, bajkach. Przyjmij postawę opartą na otwartości, szczerości i ciekawości drugiej osoby. Załóż, że nie będziesz ignorował pytań, które się pojawią, ani zbywał ich żartem czy zagadywał innym tematem. Postaraj się zadawać pytania otwarte: “A Ty jak myślisz?”, „Powiedz mi, co sprawiło, że dziś o tym pomyślałeś?”, “Dlaczego o to pytasz?” – dzięki nim poznasz stan wiedzy dziecka na każdym etapie rozmowy.
I (invitation) – zaproszenie do rozmowy
Zaproś je do rozmowy. To trudny moment. Chcesz chronić dziecko, ale wiesz, że prawda jest potrzebna. Możesz zacząć delikatnie – zapytaj, czy chce porozmawiać. Nie naciskaj. Wystarczy, że dasz mu wybór – to pierwszy gest szacunku i zaufania.
K (knowledge) – przekazanie informacji
Przekaż obiektywną informację na temat okoliczności śmierci. Nie szukaj idealnych słów – szukaj prawdziwych. Dzieci wyczuwają, kiedy mówimy z serca.
- Zacznij od zdania: “Jest mi bardzo przykro, mam dla Ciebie bardzo smutną informację” / “Muszę Ci przekazać smutną wiadomość”.
- Następnie przekaż w sposób jasny, nie pozostawiając wątpliwości informację, używając języka odpowiedniego do możliwości intelektualnych oraz wieku dziecka. Mów spokojnym, współczującym tonem. Możesz powiedzieć: “Tata wracał samochodem z delegacji, samochód z naprzeciwka…” / “Mama wracała tramwajem z pracy, zdecydowała się przejść przez pasy na czerwonym świetle…” / “Babcia była ostatnio w szpitalu…“. Z wyczuciem dobieraj słowa. Używaj słów: “śmierć”, „martwy” i „umarł”, uzupełniając je krótkimi wyjaśnieniami, jeśli jest taka potrzeba. Nie używaj eufemizmów: “poszedł do nieba”, “przeniósł się do lepszego świata”, “zasnął”, ponieważ może to prowadzić do nieporozumień. Dzieci mogą zrozumieć eufemizmy dosłownie, a w efekcie szukać swojej utraconej ukochanej osoby lub bać się pójścia spać. Nie kłam. W rozmowie bądź autentyczny i szczery, pamiętaj jednak, że nie musisz wykazywać się kronikarską dokładnością, ani podawać szczegółów medycznych.
- Upewnij się czy zostałeś zrozumiany. Po przekazaniu wiadomości zapytaj: “Czy wszystko, co powiedziałem jest dla Ciebie zrozumiałe? Czy chciałbyś o coś spytać?”. Jeśli dziecko poprosi o wyjaśnienie można odwołać się do znanych bajek, filmów czy wcześniejszych doświadczeń (śmierć w rodzinie kolegi, znalezienie podczas spaceru martwego ptaka czy owada, widok żałobników podczas spaceru).
- Jeśli dziecko nie będzie miało pytań, albo nie będzie chciało w danym momencie rozmawiać, ważne jest aby zapewnić, że może w każdej chwili przyjść żeby porozmawiać, albo się przytulić, albo zrobić co tylko będzie chciało.
- Daj sobie prawo do wycofania się z rozmowy (poprzez poproszenie o przełożenie jej na inny termin), gdy rozmowa staje się dla Ciebie za trudna. Przygotuj się na trwanie w ciszy oraz powracające pytania. Traktuj je poważnie, choć niektóre mogą Ciebie, jako dorosłego, śmieszyć pamiętaj, że dla dziecka są ważne: “Czy babci jest zimno”, “Czy dziadek ma światło w trumnie”, “Czy teraz Ty zachorujesz / ja umrę”. Pamiętaj, że nie musisz znać wszystkich odpowiedzi. Możesz powiedzieć: “Nie wiem, sprawdzę, dowiem się i porozmawiamy później”. “Dorośli nie zawsze znają wszystkie odpowiedzi”, „Wiesz, nie zastanawiałam się nad tym. Muszę chwilkę pomyśleć”, „Dziękuję Ci za to pytanie, aż się wzruszyłam”, „Wiesz, że do końca nie wiem, ale wydaje mi się, że …”, ”A Ty jak myślisz?” , “Jak się Tobie wydaje?”. Taka postawa pokazuje dziecku, że można nie wiedzieć oraz że są takie pytania, na które nie ma odpowiedzi.
E (emotions and empathy) – emocje i empatia
Gdy powiesz to, co trzeba było powiedzieć, cisza może być ciężka. Pojawi się płacz, może złość – Twoja lub dziecka. To normalne. Nie uciekaj od tego. Czasem najlepszym wsparciem jest po prostu wspólne milczenie i obecność.
Dla nas dorosłych może być zaskakujące, że dzieci reagują na śmierć zupełnie inaczej niż dorośli. Niektóre dzieci, zwłaszcza młodsze, mogą nie reagować tak, jak moglibyśmy się tego spodziewać. Mogą nie płakać lub nawet nie rozumieć tego, co usłyszały. Dzieci często potrzebują odejść i pobyć same lub pobawić się. Wybór zabawy przez dziecko nie oznacza, że nie zrozumiało ono śmierci lub się nią nie przejęło. W rzeczywistości zabawa może być dla dzieci skutecznym sposobem na przetwarzanie wiadomości.
Zapewnij dziecko o swojej bliskości i gotowości do udzielenia odpowiedzi na wszystkie pytania.
- Wyjaśnij emocje, które mogą się pojawić. “Gdy myślę o tym, że dziadek umarł jest mi smutno, dlatego płaczę.” Wyjaśnij im, że w porządku jest czuć się smutnym, przestraszonym, zdezorientowanym itp. że można również się uśmiechać, a nawet momentami czuć szczęście i radość. Warto przekazać, że wszystkie te uczucia są OK, że będą przychodzić i odchodzić, wracać.
- Pozwól dzieciom wyrazić swój smutek w jakikolwiek sposób, który jest dla nich sensowny. Jeśli zauważysz, że dziecko reaguje na smutek autoagresją lub wycofaniem, potraktuj to jako sygnał do skorzystania z pomocy specjalisty.
- Nie bagatelizuj uczuć i emocji dziecka. Nie ironizuj lęków, nie zawstydzaj, gdy dziecko zachowuje się niezgodnie z Twoimi oczekiwaniami, nie oceniaj, nie krytykuj, nie wartościuj przeżywanych emocji, nie zaprzeczaj jego potrzebom i uczuciom. Taka postawa prowadzi do zapisania się głowie dziecka “surowego wewnętrznego krytyka” i sprawia, że trwale odrzuca to, co dla niego prawdziwe. Dziecko nie potrzebuje, byś mu tłumaczył, jak ma się czuć. Potrzebuje, byś był obok, gdy czuje to co czuje.
Dziecięcych lęków dotyczących śmierci jest bardzo dużo. Może to być:
– strach przed zmarłymi (duchami),
– strach przed własną śmiercią,
– lęk przed śmiercią najbliższych,
– obawy o to, co się stanie, gdy rodzice umrą,
– wątpliwości dotyczące fizjologicznych aspektów umierania (na czym polega umieranie, czy śmierć boli).
Często, zwłaszcza u małych dzieci, u których dominuje myślenie magiczne, pojawia się lęk o to, że swoim zachowaniem spowodowały czyjąś śmierć, np. „mama umarła, ponieważ byłem niegrzeczny”. Dzieci boją się również, że zapomną twarz, głos zmarłej osoby.
S (strategy and summary) – plan działania i podsumowanie
Rozmowa powinna się zakończyć przekazaniem informacji o tym, co się wydarzy dalej. To da dziecku poczucie, że świat nadal ma jakiś porządek. Najpierw jednak zapytaj czy dziecko chciałoby o coś dopytać. Zapewnij dziecku możliwość powtórzenia tego, co usłyszało jego słowami, a następnie w razie potrzeby udziel dodatkowych wyjaśnień.
- Wątkiem, który może ciekawić dzieci, a który może się pojawić już podczas pierwszej rozmowy jest to, co jest po śmierci. Możesz zacząć od zapytania dziecka, co ono o tym myśli, jak sobie to wyobraża. Jeśli jednak dziecko nas dopytuje warto wyjaśnić, że różne osoby – w zależności od wyznania czy światopoglądu – różnie o tym myślą i mówią. Jedni uważają, że po śmierć kończy istnienie człowieka i dalej nic nie ma, inni uważają, że dusza idzie do nieba, a jeszcze inni, że zamienia się w inną istotę i żyje od nowa, nowym życiem.
- Porozmawiaj o ceremonii pogrzebowej – jak będzie ona wyglądać, co się na niej wydarzy krok po kroku. Na przykład: „Najpierw pojedziemy do domu pogrzebowego. Kiedy tam dotrzemy….”. Wyjaśnij rodzinne zwyczaje i rytuały związane z pogrzebem i pielęgnowaniem pamięci o zmarłych. Uprzedź dziecko z jakimi reakcjami innych osób może się spotkać – jedne osoby mogą płakać, ponieważ czują się smutni i płacz pomoże im poczuć się lepiej, że mogą być również pogodni, a nawet uśmiechać się czy żartować.
- Zapytaj czy dziecko chciałoby wziąć udział w pogrzebie. Jeśli nie, uszanuj tę decyzję. Jeśli tak, zaangażuj je w przygotowania. Zapytaj co chciałyby założyć, poproś o pomoc w wyborze muzyki czy wiersza, zachęć do narysowania laurki lub napisania listu.
Pamiętaj – przekazanie informacji o śmierci jest początkiem rozmowy na całe życie. Bądź gotów na powracanie do tego tematu w miarę upływu czasu i rozwoju dziecka.
Przeczytaj również kolejne wpisy z tej serii:
Dziecięca żałoba – o czym warto wiedzieć
Jak rozmawiać z dziećmi o stracie i żałobie?
Czy dziecko powinno brać udział w pogrzebie?
Kolejne teksty już wkrótce!
Niniejszy tekst stanowi opracowanie autorskie na podstawie publikacji wielu terapeutów i psychologów specjalizujących się w tematyce dziecięcej żałoby. Jego napisanie nie wiązało się z otrzymaniem korzyści materialnych lub finansowych.
Tekst podlega ochronie na mocy Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r.
Kopiowanie całości lub fragmentów bez zgody właściciela bloga celebruj.pl jest zabronione.
